Henryk Sienkiewicz ok. 1885 roku. Źródło: Wikimedia Commons, licencja CC.
Młodość i początki kariery literackiej
Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na Podlasiu. Wychował się w zubożałej rodzinie szlacheckiej, a edukację pobierał w Warszawie — najpierw w prywatnym pensjonacie, następnie w Szkole Głównej (późniejszym Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim). Studia przerwał bez dyplomu, poświęcając się dziennikarstwu i pisarstwu.
Pierwsze teksty literackie publikował od 1869 roku w prasie warszawskiej pod pseudonimem Litwos. Początkowo pisał nowele i felietony utrzymane w duchu pozytywistycznym — krytyka społeczna, ukazywanie warunków życia ludzi biednych i chłopstwa. Do najbardziej znanych wczesnych nowel należą Janko Muzykant (1879) i Latarnik (1881).
Podróże do Ameryki Północnej
W latach 1876–1878 Sienkiewicz odbył długą podróż do Stanów Zjednoczonych, skąd nadsyłał korespondencje do „Gazety Polskiej". Listy z podróży dokumentowały życie na Dzikim Zachodzie, polskie kolonie emigracyjne i obyczajowość Ameryki po wojnie secesyjnej. Reportaże te, zebrane jako Listy z podróży do Ameryki, są do dziś czytane jako dokument epoki.
Trylogia historyczna
Przełomem w twórczości Sienkiewicza stała się Trylogia — trzy powieści historyczne osadzone w XVII-wiecznej Polsce:
- Ogniem i mieczem (1884) — powstanie Chmielnickiego i walki na Kresach
- Potop (1886) — najazd szwedzki i obrona Jasnej Góry
- Pan Wołodyjowski (1888) — starcia z Turkami i obrona Kamieńca Podolskiego
Powieści były drukowane w odcinkach w prasie codziennej i czytelniczo zdobyły natychmiastowe uznanie. Sienkiewicz rekonstruował realia XVII wieku z dbałością o szczegóły historyczne, jednocześnie budując narrację opartą na bliskich czytelnikowi postaciach — rycerzach, hetmanach i kobietach broniących domostw. Trylogia miała pełnić rolę pokrzepienia dla narodu pozbawionego własnego państwa, stąd jej pozytywny stosunek do szlacheckich bohaterów.
„Napisałem ją ku pokrzepieniu serc" — Sienkiewicz o Trylogii, w liście do redakcji „Słowa", 1883.
Quo vadis i sława europejska
Wydane w 1896 roku Quo vadis — powieść z czasów Nerona i prześladowań chrześcijan — przyniosło Sienkiewiczowi rozgłos europejski. Przetłumaczone na kilkanaście języków jeszcze przed wręczeniem Nobla, w Stanach Zjednoczonych stało się bestsellerem. Szwedzkiej Akademii Noblowskiej tłumaczono, że jest to dzieło o ponadczasowym przesłaniu moralnym.
Nagroda Nobla 1905
10 grudnia 1905 roku Henryk Sienkiewicz odebrał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. W uzasadnieniu komitet noblowski wskazał na „wybitne zasługi w zakresie epiki". Sienkiewicz był pierwszym Polakiem wyróżnionym tym prestiżowym odznaczeniem — wcześniej od niego uhonorowano jedynie kilku Europejczyków piszących w językach słowiańskich.
Przemówienie noblowskie wygłoszone w Sztokholmie Sienkiewicz poświęcił w znacznej mierze sytuacji narodu polskiego pod zaborami — był to jeden z nielicznych momentów, gdy kwestia polska wybrzmiała na forum europejskim z taką wyrazistością.
Krzyżacy i późna twórczość
Wydane w 1900 roku Krzyżacy — powieść historyczna o zwycięstwie pod Grunwaldem w 1410 roku — cieszyły się ogromną popularnością, szczególnie w kontekście germanizacyjnej polityki Prus wobec polskiej ludności Wielkopolski. Powieść bywa traktowana jako świadome przeciwstawienie historycznego zwycięstwa wobec bieżącego ucisku politycznego.
Działalność społeczna i śmierć
W czasie I wojny światowej Sienkiewicz zaangażował się w działalność Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce z siedzibą w Vevey (Szwajcaria). Tam też 15 listopada 1916 roku zmarł. Prochy pisarza sprowadzono do Warszawy w 1924 roku i złożono w podziemiach katedry Świętego Jana.
Dziedzictwo literackie
Twórczość Sienkiewicza zajmuje trwałe miejsce w polskim programie nauczania. Quo vadis było podstawą kilku adaptacji filmowych, w tym głośnej produkcji Hollywood z 1951 roku i polsko-włoskiej koprodukcji z 2001 roku. Trylogia doczekała się polskich ekranizacji — „Potop" Jerzego Hoffmana (1974) do dziś pozostaje jednym z najdroższych filmów produkcji polskiej.