Fragment portretu Adama Mickiewicza. Źródło: Wikimedia Commons, licencja CC.
Życie i formacja intelektualna
Adam Bernard Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu lub Nowogródku — dokładne miejsce urodzenia pozostaje przedmiotem dyskusji historyków. Dorastał na Litwie, ówcześnie wchodzącej w skład Cesarstwa Rosyjskiego, co odcisnęło wyraźny ślad na obrazach przyrody i tęsknocie za utraconym krajem obecnych w jego poezji.
Studia na Wydziale Nauk Moralnych i Politycznych Uniwersytetu Wileńskiego (1815–1819) zbiegły się z rozwojem towarzystwa filomatów — tajnej organizacji studenckiej, której celem była samokształceniowa praca na rzecz dobra narodowego. Przynależność do filomatów i filaretów zakończyła się dla Mickiewicza aresztowaniem w 1823 roku oraz zesłaniem w głąb Rosji — początkowo do Petersburga, a następnie przez Odessę, Krym i Moskwę.
Twórczość okresu wileńsko-kowieńskiego
Debiut Mickiewicza miał miejsce w 1822 roku wraz z wydaniem Ballad i romansów — pierwszego tomu Poezji. Cykl ten, otwierający epokę romantyzmu w polskiej literaturze, wprowadzał motywy ludowe, gotyckie nastroje i przekonanie o wyższości uczucia nad rozumem. Ballade takie jak Romantyczność czy Świtezianka programowo polemizowały z poetyką oświecenia.
Tom drugi z 1823 roku przyniósł Grażynę — powieść poetycką osadzoną w średniowiecznej Litwie — oraz dwie pierwsze części dramatu Dziady. Obrzędowy dramat, nawiązujący do słowiańskiego rytuału przywoływania duchów, łączy sceny groteskowe z metafizycznym namysłem nad winą i odkupieniem.
Sonety krymskie i pobyt na południu Rosji
Zesłanie umożliwiło Mickiewiczowi podróż po Krymie w 1825 roku. Efektem był cykl osiemnastu Sonetów krymskich (1826) — liryczny dziennik podróży, w którym orientalna egzotyka pejzażu współgra z refleksją o przemijaniu i wygnaniu. Cykl ten uchodzi za jeden z najdoskonalszych przykładów polskiego sonetu romantycznego.
„Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu, / Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi..." — Sonety krymskie, Stepy akermańskie
Dziady część III i mesjanizm
Po upadku powstania listopadowego (1830–1831) Mickiewicz osiadł na emigracji w Dreźnie, gdzie w 1832 roku ukończył Dziady część III. Dramat ukazywał martyrologię polską pod rządami cara Aleksandra I, a postać Konrada — zamkniętego w celi więziennej — wygłaszała Wielką Improwizację: monolog rozrachunkowy z Bogiem, pytający o sens cierpienia narodu.
W tym samym roku Mickiewicz wydał Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego — prozę poetycką o mesjanistycznym charakterze, głoszącą, że Polska jest „Chrystusem narodów", a jej cierpienie toruje drogę wolności Europie.
Pan Tadeusz — epopeja narodowa
Ukończony w Paryżu w 1834 roku Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie jest najdłuższym poematem epickim w historii polskiej literatury (ok. 9600 wersów w dwunastu księgach). Akcja rozgrywa się w 1811–1812 roku w szlacheckim dworku w okolicach Nowogródka.
Dzieło łączy żywą narrację fabularną z precyzyjnymi opisami przyrody litewskiej, obyczajowości szlacheckiej i scen kulinarnych. Bohaterów charakteryzuje epicki rozmach przy jednoczesnym ciepłym, ironicznym dystansie narratora. Pan Tadeusz jest obecny w polskim programie nauczania od XIX wieku i stanowi punkt odniesienia dla kolejnych pokoleń pisarzy.
Czystopis Pana Tadeusza, Księga I (wersy 35–92). Muzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu. Źródło: Wikimedia Commons.
Działalność paryska i wykłady w Collège de France
Na emigracji w Paryżu Mickiewicz stał się centrum polskiego życia literackiego i politycznego. W latach 1840–1844 prowadził wykłady z literatury słowiańskiej w Collège de France, przyciągając słuchaczy z całej Europy. Wykłady te — dostępne dziś jako Literatura słowiańska — stanowią pierwszą systematyczną analizę porównawczą literatury polskiej, czeskiej, rosyjskiej i południowosłowiańskiej w języku akademickim.
Śmierć i recepcja
Mickiewicz zmarł 26 listopada 1855 roku w Konstantynopolu podczas organizowania polskiego legionu do walki z Rosją. Prochy poety sprowadzono do Krakowa w 1890 roku i złożono w krypcie Katedry Wawelskiej, obok szczątków królów polskich.
Twórczość Mickiewicza jest w Polsce objęta obowiązkowym programem szkolnym na poziomie podstawowym i ponadpodstawowym. Jego dzieła były tłumaczone na kilkadziesiąt języków — pełne przekłady Pana Tadeusza istnieją m.in. w języku angielskim (tłum. Kenneth Mackenzie, 1964), rosyjskim, litewskim i białoruskim.